Futro: Portret wyobrażony Diane Arbus (Fur: An Imaginary Portrait of Diane Arbus) – Bestia i Piękna z aparatem fotograficznym

Dawno, dawno temu (no, może nie tak dawno, bo w latach pięćdziesiątych XX wieku) żyła sobie dziewczynka z aparatem fotograficznym, która pewnego dnia po krętych, żelaznych schodach prowadzących na tajemnicze poddasze przeszła na drugą stronę lustra. Pozostawiła za sobą nieprawdziwy świat plastikowych modelek, ludzkich manekinów, z przyklejonymi do ust uśmiechami namalowanymi jaskrawoczerwoną szminką, zostawiła nudnego męża, dla którego była tylko dodatkiem do statywu, uwolniła się od dominujących rodziców z nobliwej żydowskiej rodziny nowojorskich patrycjuszy, silną ręką dzierżących futrzarskie imperium Nemerovów, słynną firmę ubierającą takie gwiazdy kina jak Jean Harlow i Joan Crawford. Pozostawiła za sobą sztywne, satynowe suknie z kołnierzykami zapiętymi pod szyją jak ciasny gorset mieszczańskiej moralności, odrzuciła nudną rolę perfekcyjnej gospodyni domowej.

Wybrała to, co dziwne, szokujące swą odmiennością, naznaczone piętnem ułomności i fizycznych anomalii. Stała się częścią trudnego świata ludzkich dziwolągów, cyrkowych freaków tworzących swą zamkniętą enklawę na marginesach normalnego społeczeństwa. Jej przewodnikiem po tym zadziwiającym obszarze stał się tajemniczy Lionel, mężczyzna cierpiący na niezwykłą chorobę sprawiającą, że całe jego ciało porośnięte było długim, gęstym futrem. To właśnie on, człowiek w budzącej zaciekawienie masce, którego spojrzenie przykuło jej uwagę, pewnego dnia wprowadził się do kamienicy zajmowanej przez Diane i jej rodzinę. Od niego otrzymała klucz pozwalający przez niezwykłe drzwi z kołatką w kształcie lwiego łba odnaleźć wejście do własnej psychiki.

„Futro: portret wyobrażony Diane Arbus” łączy elementy biografii słynnej fotografki z motywami zaczerpniętymi z „Alicji w Krainie Czarów” oraz z „Pięknej i Bestii”. Niezwykły apartament Lionela na poddaszu do złudzenia przypomina wnętrza pałacu baśniowej Bestii, który pewnego dnia odwiedza zagubiona Piękna, zresztą nawet sama relacja pomiędzy Diane i Lionelem jest swoistą, czytelną wariacją tamtej nieśmiertelnej historii. Surrealistyczne zdjęcia, specyficzne perspektywy i kąty widzenia kreują magiczną atmosferę, zmieniając nowojorską kamienicę w przestrzeń Krainy Czarów, momentami prowokując myśl, że może to, co oglądamy, to tylko wytwór wyobraźni głównej bohaterki, produkt jej umysłu i projekcja podświadomości. To przecież nie biografia, lecz „portret wyobrażony”. I chyba właśnie tu tkwi problem…

Film jest na pewno ciekawy, w pewnym sensie niezwykły – historia bohaterki wciąga, oszołomieni kolejnymi sugestywnymi wizualnymi stylizacjami i urokliwą aurą tej klimatycznej opowieści, krok po kroku razem z Diane brniemy w ten drugi, alternatywny świat, pod szokującą podszewkę zwyczajności i boleśnie nudnej normalności. Tylko – to nie jest film o Arbus… Trudno sobie tę autodestrukcyjną, ekspresyjną, boleśnie rozdartą i depresyjną osobowość wyobrazić w krainie kolorowej baśni, choćby nawet podszytej nutką niepokoju i dziwacznej perwersji. Trudno wyobrazić ją sobie jako Nicole Kidman, perfekcyjną, nieskazitelną piękność. Arbus, już później, nie rzucała się w oczy, nie kokietowała strojem i wystylizowaną, swobodną elegancją, nawet celowo niedbałą, symbolizującą wyzwolenie z gorsetu mieszczańskiego konwenansu.

Nie było też tak, że żyła sobie spokojnie do pewnego momentu i nagle, niespodziewanie nastąpiła w niej niezwykła przemiana. Wręcz przeciwnie – szokowała od zawsze, od najmłodszych lat jej zachowanie nie pasowało do ekskluzywnego, mieszczańskiego świata, w jakim przyszło jej dorastać. W całej tej historii jednym z najbardziej interesujących wątków jest chyba właśnie ten – skąd się bierze takie naznaczenie, jaką ma przyczynę? Dlaczego wśród osób przeciętnych, zwyczajnych, nagle i niespodzianie wyrasta autodestrukcyjny geniusz fotografii, patrzący na rzeczywistość zupełnie inaczej, odrzucający normy i konwencje, sięgający głębiej, starający się dociec niepokojącej podszewki rzeczywistości?

Do świata z filmu Stevena Shainberga nie pasuje anegdota o fotografce, która pewnego dnia zawitała do nowojorskiego mieszkania Vivy, jednej z superstar Andy’ego Warhola, zastała ją całkowicie rozmemłaną, naćpaną i zrobiła jej słynne turpistyczne zdjęcia, na których gwieździe widać włosy pod pachami. Arbus to gorzki i brutalny realizm brzydoty świata, kloaki nowojorskiego metra, w których niestrudzenie tropiła aberracje i anomalie, ludzi zepchniętych na margines wielkiego miasta, ludzi-odpady. Narkomani, prostytutki, transwestyci, kalecy, bezdomni, alkoholicy – to właśnie ich uwieczniała w swoim obiektywie. Zadowolonemu społeczeństwu prosperity lat pięćdziesiątych uporczywie przypominała o ich istnieniu, swymi zdjęciami otwierała im oczy uparcie zaciśnięte i impregnowane na to wszystko, co brzydkie, dziwne i nienormalne. Zupełnie inna stylistyka, do Arbus pasowałby raczej brutalny, naturalistyczny paradokument, nie czarodziejska baśń o miłości, co zresztą nie przekreśla filmu, należy tylko pamiętać, że to nie tyle biografia, ile biograficzna fantazja na temat…