Wszystko o Ewie (All About Eve) – Za kulisami teatru

Rok 1950 zapisał się w historii amerykańskiego kina dwoma bardzo dobrymi, klasycznymi dziś filmami demaskującymi przed zdziwionym i zaskoczonym widzem ponure i gorzkie kulisy świata artystycznej iluzji. „Bulwar Zachodzącego Słońca” B. Wildera i „Wszystko o Ewie” J. L. Mankiewicza, palmy szumiące nad West Hollywood i dekadenckie rezydencje gwiazd kina oraz kulisy Broadwayu i garderoby scenicznych osobowości, odwrotna strona kinowego ekranu i kuluary teatru…

Poza demaskatorskim tonem oba filmy łączy jeszcze kilka innych, ważnych elementów – przede wszystkim motyw przemijania młodości i sławy, złudna tymczasowość posiadania władzy nad sercami widzów. Zarówno w jednym, jak i w drugim filmie dotyczy to kobiet – niegdysiejszych, odchodzących w cień gwiazd (obie aktorki, Bette Davis i Gloria Swanson otrzymały zresztą nominację do Oscara za najlepszą główną rolę żeńską – zwycięstwo przypadło jednak Judy Holliday za „Urodzonych wczoraj”). O ile jednak „Bulwar…” skupia się na jednostce, zachowując mroczną, miejscami wręcz gotycką tonację, w osobie Normy Desmond zamieszkującej zrujnowaną willę miesza grozę starości z groteską braku pokornego schylenia głowy przed okrucieństwem czasu, o tyle „Wszystko o Ewie” przynosi drapieżny i wnikliwy portret całego teatralnego środowiska, szczególnie analitycznie obnażając brutalne mechanizmy kreowania nowych gwiazd.

J. L. Mankiewicz oparł swój scenariusz na opowiadaniu „The Wisdom of Eve” autorstwa Mary Orr. Jego podstawą stała się autentyczna historia, jaką przeżyła Elisabeth Bergner, znana gwiazda lat 20. i 30. Fabuła filmu jest prosta – Margo Channing to czterdziestoletnia wybitna aktorka teatralna, piękna niebanalną urodą Bette Davis. Uroda nie jest zresztą jej jedynym atutem – w parze z nią idzie jeszcze talent i błyskotliwy umysł. Panna Channing   znajduje się u szczytu sławy, rozpieszczają ją krytycy i przyjaciele, ubóstwia młodszy o dekadę narzeczony, reżyser filmowy, Bill. Liczni fani marzą o spotkaniu się ze swoim aktorskim bóstwem twarzą w twarz. Nie zwracając uwagi na deszcz czy śnieg, godzinami wystają pod teatrem, marząc, że może dziś wieczorem dopisze im szczęście…

Jedną z takich wielbicielek jest Ewa Harrington, młoda kobieta, która przyjechała do Nowego Jorku z San Francisco. Pewnego dnia przyjaciółka Margo, Karen Richards, wprowadza ją za kulisy. Ewa zaczyna opowiadać o swoim życiu – smutna historia wdowy po bohaterze wojennym ujmuje wszystkich, podobnie jak skromność, prostota i naturalny wdzięk admiratorki miss Channing. Aktorka, przy całym swym kapryśnym zmanierowaniu i egotyzmie, ma wielkie serce – postanawia zaopiekować się dziewczyną, która zostaje jej zaufaną towarzyszką i asystentką do wszystkiego. Pamięta i o godzinach prób, i o urodzinach ukochanego swojej chlebodawczyni… Powoli i konsekwentnie zaczyna przywłaszczać sobie jej życie, dążąc do zajęcia miejsca Margo zarówno w towarzystwie, jak i w świecie sztuki.

Ewa to jeden z najciekawszych czarnych charakterów kina – emocjonalny wampir, mała, podstępna żmijka, sprytna pijawka, która pod ujmującą powierzchownością i układną przymilnością kryje intryganctwo, cynizm, interesowność i wybujałą ambicję. To mistrzyni fałszu – pomimo młodego wieku jest wytrawnym graczem, wprawnie nosi na twarzy maskę obłudy, manipuluje ludźmi i wykorzystuje ich do swoich egoistycznych celów. Margo Channing pozostaje wobec niej bezbronna – pomimo całej swej inteligencji i błyskotliwości jest zbyt ludzka, zbyt uczciwa, by skutecznie przeciwstawić się małej intrygantce.

„Wszystko o Ewie” zasłynęło nie tylko jako film o wewnętrznym świecie teatru – także jako film o kobiecości, wnikliwa analiza skomplikowanej i kapryśnej kobiecej duszy (w takim kontekście cytuje dzieło Mankiewicza np. Pedro Almodóvar we „Wszystko o mojej matce” – sam tytuł podkreśla zbieżności). Rzeczywiście, panie są tu najważniejsze, mężczyźni stanowią zaledwie uzupełniające tło (z wyjątkiem jednego, narratora całej opowieści, krytyka teatralnego Addisona DeWitta, bezwzględnego ironisty i cynika, który poznaje się na Ewie, dostrzegając w niej karykaturalne odbicie własnej osobowości). Psychologiczne portrety kobiet nakreślone są bardzo starannie, acz subtelnie – wiele musimy sobie dopowiedzieć między wierszami, reszta kryje się w błyskotliwym, inteligentnym dialogu (kapitalne, ironiczne onelinery Margo świetnie ilustrujące jej niebanalną, pełną energii osobowość).

Najważniejsza jest oczywiście panna Channing – podobnie jak Ewa, także i ona przez cały czas gra. Jest rozpieszczaną przez swoich przyjaciół kapryśną diwą, królową swego małego, wewnętrznego światka. Hołdy i pochwały przyjmuje z miną udzielnej księżnej, przekonanej, że wszystko to się jej w sposób oczywisty należy. Bywa nieznośna, ma swoje humory – sympatia widza jest jednak całkowicie po jej stronie. Margo jest bowiem szczera (nieraz do bólu), naturalna i prostolinijna. Ma naturę aktorki, przez cały czas gra, udaje twardą i niezłomną – w głębi serca liczy się jednak dla niej przede wszystkim miłość, w jej wewnętrznej hierarchii wartość zdecydowanie ważniejsza od kariery, jakże złudnej, chwilowej i w ogólnym życiowym rozrachunku mało ważnej.

Margo Channing to jedna z najlepszych (i najsłynniejszych) ról wspaniałej Bette Davis, aktorki, która potrafiła idealnie stapiać swą osobowość z charakterem kreowanej postaci, każdej ze swoich ról dając coś od siebie. To jedna z tych gwiazd, którym się „wierzy” – jej postacie żyją wewnętrznym życiem, są obdarzone inteligencją, skrzą się cudowną, odżywczą ironią. Dwulicową Ewę zagrała także nominowana do Oscara Anne Baxter, inna znana gwiazda tamtych czasów, urokliwa piękność o zmysłowych oczach.

Margo ma 40 lat, Ewa jest 20 lat młodsza… Wiek obu protagonistek jest tu bardzo ważny, wszak chodzi o kobiety. Margo nie poddaje się, choć doskonale zdaje sobie sprawę z upływu czasu. Wie, że z każdym mijającym dniem, na razie niepostrzeżenie, ale nieodwołalnie zmierza w stronę pozbawionej obietnic starości, podczas gdy przed Ewą otworem stoi cały świat.

Jest jeszcze Karen, dobra i słodka żona scenarzysty Lloyda. Czy aby jednak na pewno odpowiada jej pozycja w cieniu Margo? Czy uniemożliwienie miss Channing dotarcia na spektakl i umówienie Ewy jako dublerki to tylko „niewinny żart, by utrzeć jej nosa”, jak sama twierdzi? A może to akt skrywanej zazdrości tej z przyjaciółek, która pozostaje zawsze w cieniu?

Filmową galerię niebanalnie przedstawionych kobiet zamyka „Birdie”, ironiczna i złośliwa, zamknięta w sobie garderobiana Margo, grana przez kolejną wielką damę tamtych czasów, Thelmę Ritter. To postać drugoplanowa, pozostająca w cieniu lśniącej Margo – ma już swoje lata, nigdy nie była piękna, potrafi jednak prawidłowo ocenić sytuację i od samego początku nie ufa przymilnej i układnej, zdradliwej Ewie. Thelma Ritter nadaje postaci „Birdie” jakby wewnętrzne, pozaekranowe życie – kilka spojrzeń, kilka rzuconych mimochodem zdań sprawia, że wyczuwamy w tej bohaterce niełatwą przeszłość, duże życiowe doświadczenie, lojalność i uczciwość wobec swej chlebodawczyni, ale także jakiś rodzaj zazdrości o swoją pozycję u jej boku.

Na sam koniec wspomnijmy jeszcze młodziutką Claudię Casswell, jednak nie ze względu na psychologiczną głębię postaci, lecz dlatego, że gra ją Marilyn Monroe, co nadaje tej postaci interesujący kontekst, zważywszy na biografię aktorki. W osobie Claudii mogą przejrzeć się całe rzesze głupiutkich, pozbawionych talentu dziewcząt, które nieprzebierając w środkach usiłują dostać się do przeróżnych „fabryk snów” tylnymi drzwiami, np. przez łóżka rozmaitych podstarzałych prominentów, co Mankiewicz sportretował z ironią i humorem.

„Wszystko o Ewie” to hollywoodzki klasyk w starym stylu – tradycyjna, staranna opowieść oparta na znakomitych, pomysłowych dialogach, pieczołowitym scenariuszowym zarysowaniu postaci i wyrazistym, dopracowanym aktorstwie. Zdecydowanie jeden z tych filmów, które trzeba znać…